ننمايد . . . و بر نهج منطق حرف نزند . . . » به‌نظر او ، در برخورد اديان و مذاهب مختلف با يكديگر « راه سلامت تنها در آيين مدارا و آسان‌گيرى است و همان است كه آدميان را به دين انسانيت و نوع دوستى رهنمايى مىكند . سپس مىنويسد : البته بعضى از مذاهب عالم پر است از افسانه‌هاى نادرست و قواعد مخالف عقل و قوانين مضيّع ملّت . . . « 1 » ميرزا آقا خان كه ظاهرا روزى در شمار پيروان باب و جزو فرقهء ازلى بود ، پس از سالها مطالعه و تحقيق ، همه مذاهب را با برهان عقلى ، مورد نقد و سنجش قرار داد و در مورد باب و مذهب او چنين اظهار عقيده نمود : « سيد باب . . . داراى علم كافى با قدرتى وافى نبود ، . . . ناچار حجّت خدايى خود را ، عربى گفتن و نوشتن غلط ، و برهان ربوبيّت خويش را تطابق عدد ابجدى قرار داد . . . » « 2 » نظريّات و پيشنهادهاى مستشار الدوله ميرزا يوسف خان مستشار الدوله غير از ميرزا ملكم خان ، و ميرزا حسين خان سپهسالار ، و ديگر مجاهدان راه آزادى ، مستشار الدوله نيز در شمار مردان پاك‌نهادى است كه صميمانه خواهان پيشرفت و ترقى ايران بودند . وى يكى از عوامل پيشرفت ايران را ، اصلاح راههاى ارتباطى و احداث راه‌آهن و تشويق اروپائيان به مهاجرت به ايران مىدانست . و معتقد بود كه از اين راهها علوم و فنون فرنگى در ايران انتشار مىيابد و موجب تحّول فكرى و اجتماعى ايران مىگردد . وى در نامهء مورخ پنجم رمضان 1280 مىنويسد : « حتى روستائيان و دهاقين و فلّاحان فرنگستان كه هر ساله چند كرور از آنها به جزاير بحر محيط ينگى دنيا مهاجرت مىكنند ؛ اگر محل مهاجرت آنها » ايران باشد ، مايه صد هزار ترقى در امر فلاحت و صنايع خواهد بود ، اما با عدم قانون » وجود يكنفر تبعهء خارجه در ايران ممكن است مايهء صد هزار خرابى و مرارت گردد . وى معتقد بود كه اگر اولياى امور ايران به كمك اروپائيان معادن گوناگون را كه در زير خاك ايران نهفته است استخراج كنند « ابواب هزار آبادى به ايران گشوده خواهد شد و

--> ( 1 ) . انديشه‌ها ، از ص 130 به بعد . ( 2 ) . همان كتاب ، ص 134 .